*
“ressam ya da yönetmen bile denetleyemez bir filmi ya da resmi oluşturan öğelerin, yani anlatım dilinin ya da renklerin nasıl davranacağını. Anlamı, hangi değişkenlerin, ne zaman, nasıl oluşturacağı bilinmez. Bu nedenle yapıt, yaratıcısının bile ayırdında olmadığı örtük bilgiler taşıyabilir.”

bu konu üzerine nietzsche de -sanatçı ne yaparsa yapsın yapıt üzerinde bir şahit, bir gözlemciden öteye geçemez- anlamına gelen sözler söylemişti.. onları da sanırım antik çağ edebiyatında anlatılan olguları biraraya getirerek ortaya çıkarmıştı..

*
“Fransız matematikçi Pierre-Simon Laplace, 18. yüzyılın sonlarında hazırladığı ve o günden bugüne kadar felsefe, fizik ve kimyanın da aynı sorunsala dahil olmasını sağlayan deterministik tezinde, günün birinde evrendeki tüm yasaların bilindiğinde gelecekteki tüm olayların öngörülebileceğini söylemişti”

arkasından da bu konuyu düşünen insanlar irade mevzusu üzerine kafa yordular..
1- örnek olarak bir bozuk para atıldığında vuruş açısı, hızı, rüzgar etkisi, hava yoğunluğu gibi etmenler bilinse yazı mı tura mı geleceği bilinir.. bu geleceği görme işinin küçük bir örneği olabilir.. laplace dan önce hız denklemleri ile topun nereye düşeceğinin veya laplace dan sonra, göktaşının önceki hareketine göre ne zaman nereye çarpacağının söylenmesi gibi..
2- ancak insanın önüne aynısından iki şey koyup birini göster denildiğinde hangisini söyleyeceği hiçbir fiziksel olguya dayandırılamaz ve bu da kadere-hayata-zamanın akışına- insanın etkisini, iradesini gösterir.. seçimlerdir..
truman da ise ed harris öyküye göre tüm fiziksel koşulları önceden belirlemiş olsa bile (1) , truman ın seçimleri ortaya çıkan öyküye katkısı ile (2) bir ortak üretilmiş hayat ortaya çıkar..

peki bu durum, “tanrı fiziği yaratır ancak insan etkisi ile o kurallar kırılır ve geleceği yaratan tanrı ve insan birliktedir.” cümlesine mi çıkar.. truman ın eleştirisi; tanrı kavramı, film amerikan yapımı olduğundan hıristiyan tanrısına yönelik olabilir ancak insanın tanrı parçası ve/veya ondan geldiğini söyleyen diğer din/öğreti/felsefeler bu ayrımı ortadan kaldırır.. yani kaderin kendi elinde mi tanrının elinde mi sorusuna karşın, zaten ikisi de bi şekilde aynı kapıya çıkar denilir.. hatta kuantum fiziği anlatan konuşmalarda bi klişe vardır “there is not a difference between inside and outside”..

gibi düşünceler ve sorgular hep var olmuştur.. güncel olarak adam fawer ın kitaplarında sayfalar dolusu bu sorgu görülebilir..

bu yazı ve arkasından yapılan sohbetler beraberinde truman ın gerçekliğinden ve gerçeği arayışından yola çıkarak insanın gerçeğe yaklaşması ve rol kavramı, shakespeare in sahne insan ve rol benzetmeleri gibi bi çok yere varabilir.. fakat kaos teorisine uzaktan bakan biri olarak bu cümlelerim sadece bi kaç alıntı veya bilgi sunumudur..

ayrıca :
Yaşam Nedir – Erwin Schrödinger
Akışkanlar Mekaniği – Frank M White
Tanrı Yanılgısı – Richard Dawkins
Friedrich Wilhelm Nietzsche Hayatı ve Eserleri – Baha Tevfik

fortyfive